آینده مسجد در گرو ساخت شهر اسلامی
"مطلوب این است که تمام نظامهای اقتصادی و سیاسی و فرهنگی جامعه اسلامی حول مسجد گرد آید و در واقع آن چیزی که در شهر اسلامی نقش اصلی را ایفا میکند مسجد باشد. در شهر مدرن بانکها تعیینکننده همه چیز شهر هستند و شما امروزه بدون بانک نمیتوانید زندگی کنید لکن بدون مسجد میتوانید، این نشان میدهد جامعه شما جامعهای مدرن است".
عبارات فوق، بخشی از گفتگوی باشگاه ایدهپردازان مسجدی با جناب حجتالاسلام و المسلمین سید محمدحسین متولی امامی، مدیر مسئول موسسه آموزشی ـ پژوهشی مطالعات تمدن اسلامی است که در هفته تمدن نوین اسلامی، انجام گرفته است. حجتالاسلام متولی امامی معتقدند اگر بخواهیم مسجد به شأن و جایگاه تمدنی خود دست یابد، در قدم اول بایستی شهر اسلامی را تعریف کنیم و سپس جایگاه مسجد را در آن مشخص نمائیم. راهکارها و ایدههای ایشان در رابطه با رسیدن مسجد به جایگاه تمدنی آن به شرح زیر است:
نهادهای حکومتی و سیاسی مان را گرد مسجد ایجاد کنیم
اگر بخواهیم مسجد را به جایگاه خود برسانیم، اول بایستی برنامههای سیاسی و حکومتیمان را در حاشیه نهاد مسجد جلو ببریم و نهادهای حکومتی و سیاسیمان را گرد مسجد ایجاد کنیم، دوم شهرمان را به گونهای بسازیم که از مرکزیت مسجد بسط یابد یعنی مسجدمحور باشد و در حاشیه مسجد شهر توسعه یابد. اگر این دو اتفاق افتاد هم حکومت درگیر مسجد میشود، هم شهر در تناسب با مسجد رشد میکند و گسترش پیدا میکند. طبعا فرهنگ، اقتصاد و سیاستهای مختلف اجتماعی هم در این حاشیه ایجاد خواهد شد.
مسجد پایگاه مدیریت و برنامهریزی برای جنگ
در سنت تاریخی ما برخی از امور به مسجد گره میخورده است. اگر دقت کنید، برنامهریزیهای جنگ از داخل مسجد صورت میگرفته است کما اینکه در زمان جنگ تحمیلی هم برنامهریزی جنگی داخل مسجد خرمشهر یا مساجد مشابه انجام میگرفته است. کاری که ما در اول انقلاب و در زمان جنگ و به خصوص در مسجد خرمشهر می بینیم این است که مدیریت جنگ از مسجد خرمشهر رقم میخورد.
ساخت مساجد بزرگ برای تجمعات مردمی
در شهرسازی عصر صفویه وقتی میبینیم که مسجد امام به عنوان پایگاه تجمع مردم اصفهان و مسجد شیخ لطفالله به عنوان پایگاه عبادت شاهان عصر صفوی و اشراف زادگان بنا شده است. مسجد امام، نقش جهان، مکان سیاستگذاری و برنامهریزی فرهنگی جامعه عصر صفوی است و این نشان میدهد که مسجد نقش جدی در جامعه داشته است. امروزه با وجود موسسات فرهنگی، ان جی اوها و موسسات غیر دولتی، نقش مسجد و پایگاه مسجد و سنگر بودن مسجد دارد از بین میرود.
امروز نیازمند آن هستیم مساجد به گونهای ساخته شود که ظرفیت چنین جلسات و چنین رفت و آمدهائی را داشته باشند و همچنین ارتباطاتی شکل بگیرد؛ بنابراین مهم است که شما اساسا دارید بودجههایتان را به سمت کدام نهادها میبرید و ساختمانهایتان را به کجا اختصاص میدهید. شما میتوانید یک ساختمان عظیمی را برای مسجد ایجاد کنید که این ظرفیت های سیاسی را داشته باشد، بتواند محل تجمع بشود و جلسات جدی سیاسی در آن صورت بگیرد. مساجد امروز ما چنین ظرفیتی ندارند؛ لکن پایگاهش می تواند توسعه یافته و تبدیل به یک نهاد سیاسی بشود.
مسجد کانون مطالبه گری فرهنگی
امروز یک فرصت مهم این است که می توانیم در مسجد از طریق تولید جزوه، مجلات و حتی مکان هایی برای پژوهش و تدریس سیاست گذاری فرهنگی کنیم. اساسا مسجد باید با نهادهای آموزشی گره بخورد، مدارس به مساجد بچسبد، دانشگاه به مساجد بچسبد، نهاد آموزش با نهاد عبادت یکی شود و اینها با هم در ارتباط باشند. ظرفیت های سیاسی و برنامه ریزی توسعه اقتصادی و جلسات دولتی می تواند داخل مساجد صورت بگیرد یا حداقل در ارتباط با مساجد باشد.
مسجد باید توان ارتباط با نهادهای آموزشی مثل دانشگاه و حوزه را داشته باشد. مسجد امروز نمیتواند مسجدی باشد که صرفا قرآن و مفاتیح در آن پیدا شود. مسجد امروز باید مهمترین کتب علوم انسانی مهمترین کتب آموزشی اسلام، تمدن اسلامی، سبک زندگی، در آن پیدا شود و به گفتگو گذاشته بشود. با دانشگاهها مرتبط باشد، با حوزهها مرتبط باشد و این صرفا محدود به مسجد نمیشود.
اولین دغدغه امام جماعت باید تربیت نیروهای کیفی باشد
امروز ما نیازمند دورههای آموزشی و تربیت نیروهای کیفی هستیم. به نظر بنده در مسجد، امام جماعت باید به فکر برگزاری دانشگاه موازی یا دورههای آموزشی موازی در مساجد باشد و بتواند جوانان را خارج از ساختارهای آموزشی تربیت کند. بخصوص در زمانه امروز دورههای آموزشی ما باید به سمت غربشناسی و شناخت تمدن غرب برود که ما بتوانیم خطوط تمایز تمدن اسلامی و تمدن غربی را شفاف کنیم.
آموزشهای غربشناسی، سبک زندگی، تمدن غرب، تمدن اسلام، تاریخ تمدن اسلامی، تاریخ فلسفه اسلامی، تاریخ فلسفه غرب، تاریخ تمدنی انبیاء و بحث پیرامون الگوهای توسعه و پیشرفت. درواقع یکی از ایدههای بنده این است که در مسجد باید به برگزاری دورههای آموزشی و حلقههای مباحثه و گفتگو در بحثهای علمی جدی گرفته شود. در واقع مسجد باید یک نهاد علمی و فرهنگ شود. تبدیل مسجد به یک نهاد علمی و فرهنگی در گام اول در زمانه ما آموزش دروس و محتواهایی است که بتواند افراد را به تغییر شرایط و تبدیل سبک زندگی امروز به سبک زندگی اسلامی جهت ببخشد و هدایت نماید.
کانون واسطهگری ازدواج در مساجد
در دوره خلفای عباسی، درون مسجد کسانی بودند، محتسبهایی که گشت میزدند و اینها آمار جوانان مجرد داخل محله را داشتهاند و میدانستند کدام دختر یا پسری مجرد است و یا کدام ازدواج کرده یا بیشوهر مانده یا بیوه شده است. برای اینها همسر انتخاب میکردند، و اینگونه واسطهگری ازدواج در داخل مسجد انجام میشد.
مسجد میزبان مشارکتهای سیاسی باشد
مساجد ما باید ارتقاء یابند؛ بدین معنا که نهادهای سیاسیمان را با مسجد مرتبط کنیم و آن را محل اجتماعات مردمی قرار دهیم. در زمان صفویه اجتماعات مردم به حالت اعتراض، یا حمایت و حتی تحصنها در داخل مسجد صورت میگرفته است. حتی رأیگیری و آمارگیری. در واقع بیعت با امام مسلمین در مسجد صورت میگرفته است.
بیعتهایی که با امام مسلمین بوده است و حتی حمایت از منسوبان ائمه مسلمین در مساجد انجام میگرفته است. مثلا وقتی مالک اشتر میخواهد وارد مصر شود جایی که میخواهند از او استقبال کنند مسجد خواهد بود. یا وقتی نمایندگان امیرالمومنین از شهرهای مختلف وارد بصره وکوفه میشوند مردم در محل مساجد جمع میشدهاند. این یعنی مسجد محل تجمع بوده است و ما باید این دو ظرفیت ظرفیت سیاسی و اجتماعی مسجد را افزایش دهیم.
قطب فرهنگی هر محله مسجد است
مسجد باید به یک قطب فرهنگی در داخل محله تبدیل بشود از این حیث که ما نیروهای بسیج را که یک ظرفیت فعالی در همه پایگاهها دارند، تبدیل کنیم به نیروهای فرهنگی که درگیر همین دورههای آموزشی و همین گفتگوهای علمی شوند. مسجد باید جایی بشود که افراد روزانه با آن ارتباط علمی بگیرند. مسجد باید بتواند این ظرفیت را ایجاد کند که سنین مختلف محله را به بهانههای مختلف، آدمهای آن محله را جذب مسجد کرده و بعد بتواند آموزههایی که به درد آن آدم در آن سن و سال میخورد به او منتقل کند.
تنظیم و تعدیل گروههای اجتماعی در مسجد
در گذشته، گروهبندیهای مردم داخل مسجد صورت میگرفته است مثلا مرحوم سید شفتی وقتی لوتیهای اصفهان را جمع میکنند و جمع لوتیها شکل میگیرد که برای حمایت از مظلوم چاقو بکشند و در خیابانها امر معروف و نهی از منکر کنند، آن طایفه لاتها و لوتيهایی که خیلیشان فاسد و منحرف بودند به دست سید شفتی هدایت میشوند و وارد گروههایی میشوند تا برای نهی از منکر و مبارزه با ظلم و مبارزه با شاه تلاش کنند.
همچنین بعضی مواقع اینها در داخل مسجد درواقع به رتبهبندیهای اجتماعی دامن میزدند. مثلا میگفتند طایفه نانوایان، طایفه آهنگران، طایفه چیتگران، این طایفههای و صنفهای مختلف با مرامنامههای مختلف در داخل مسجد طبقهبندی و قشربندی میشدند. این نشان میدهد که مسجد ظرفیت این چنینی داشته است.
آینده مساجد در گرو ساخت شهر اسلامی
اگر مسجد بخواهد به آن شأن و جایگاه تمدنی خود برسد ما ابتدا باید شهر اسلامی را تعریف کنیم. جایگاه مسجد در این شهر را مشخص کنیم، و در ادامه بعد از اینکه این جایگاه را مشخص کردیم بیاییم روی این کار کنیم که مسجد در این شهر میخواهد چه نقشی ایفا کند. تا زمانی که ما به سمت شهرسازی اسلامی نرویم و شهرمان را در تناسب با آموزههای دینی طراحی نکنیم مسجد در داخل شهر مدرن اساسا دیده نمیشود، گم میشود و ناپیدا خواهد بود.
امروز زندگی واقعی ما و معادلات اجتماعی ما با مساجد گره نخورده است؛ چرا که جامعه مدرن به شما اجازه میدهد فارغ از مساجد زندگی کنید. متاسفانه ما از ظرفیت های نهادهای دینیمان مثل نهاد مسجد، نهاد حوزه علمیه و نماز جمعه و پایگاههای این جنسی کمترین استفاده را می کنیم در حالی که همگی اینها ظرفیت تمدنی دارد؛ زیرا تمدنها بر اساس نهادهای اجتماعی و انگیزههای جمعی شکل میگیرد.