وارد شهر که شدم خسته راه، دلتنگ از شلوغی خیابانها و دلگیر از دلتنگی کوچهها، به او پناه بردم صدای دلنشینش که فضا را میآکند، مثل لالایی بود که همه شبهای کودکیام را آرام میکرد؛ بیاختیار، به سویش پر کشیدم.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)- منطقه لرستان، از دور که گلدستههای بلند و گنبد فیروزهایاش را دیدم، خیال کردم کسی نشسته و دست بر آسمان بلند کرده نزدیکتر که رفتم، طنین الله‌اکبرت، مرا به سر نهادن بر آستان جانان فرا میخواند.
بوی گلاب و تربت و مهرهای شکسته با زیلوهای نمناکش، خاطرات سجدههای من شدند اینجا حریم بهاری حضور آسمان است و سقف حرمش، از پیچک سبز مناجات پوشیده شده و امتداد ستونهایش، به عقیق قلبهای مؤمنین اتصال دارد.
آری دریافتم اینجا حیاط خلوت هستی است تا طفل معصوم روح، پای از تنگنای دایره دنیا بیرون گذارد، بعد از سر گذاشتن بر محراب و در آوردن خستگی از تن بر آن شدم تا گذری بر مساجد شهری که وارد شدهام، داشته باشم.
بزرگترین مسجد تاریخی غرب کشور
مسجدی را که در آن سر بر سجده عبودیت گذاشته بودم، مسجدی در مرکز بافت قدیمی شهر، مسجدی بزرگ با وسعتی قریب به 7 هزار متر مربع به نام مسجد امام(ره) بود.
گویا این مسجد بر روی مسجدی قدیمی‌تر(احتمالا جامع حدیث) ساخته شده که به استناد کتبیه گچی موجود در ایوان غربی سال اتمام دو ایوان شرقی و غربی را شعبان سنه 1209 هجری قمری ذکر می‌کند.
متن کتبیه چنین است "عمل استاد اسکندر تبریزی، این دو طاق مقرنس بتوسط جناب مستطاب میرزا معصوم اتمام پذیرفت سنه شعبانالمعظم 1209 " این تاریخ در چند جای دیگر از جمله ازاره‌های سنگی ایوان شمالی نیز دیده می‌شود.
این بنا دارای سه ورودی در جهات شرق، غرب و شمال بوده که با توجه به احداث خیابانهای جعفری و صفا در دو جهت غرب و شمال در شصت سال اخیر بافت معماری این دو جناح مورد تغییر و تحولاتی قرار گرفته در صورتی که قبل از احداث خیابانهای مذکور بنا در مرکز بافت تجاری و از سه طرف مرتبط به آن بوده که از ویژگیهای بارز این بنا است.
مسجد امام از نظر فرم جزو مساجد چهار ایوانی و از نظر پلان شبیه به مسجد امام تهران و مسجد نبی قزوین بوده ولی از آنها بزرگتر است سه ورودی مذکور در پشت ایوانهای شمالی، شرقی و غربی واقع شده که پس از عبور از یک هشتی و دالان‌هایی به فضای حیاط راه می‌یابند.
ایوان جنوبی و فضای گنبد خانه مهمترین بخش بنا بوده که دو شبستان با ستونهای سنگی ظریف در طرفین آن احداث شده در قسمت جنوب ایوان غربی شبستان زمستانی که حدود 1.5متر در کف حیاط پائین‌تر است با پوشش طاق و تویزه احداث شده است.
عمده تزئینات بنا کاشیهایی خشتی با نقش اسماء ائمه اطهار(ع) با خط کوفی بنایی، از ازاره‌های سنگی با نقوش گیاهی و اسلیمی و تزیینات آجری است.
در سال 1293 هجری قمری تعمیرات اساسی در بنا انجام و تزئیناتی نیز به آن اضافه شده از جمله یک درب منبتکاری که تاریخ 1293 روی آن منقوش بوده و بر روی ورودی شمالی مسجد نصب شده قابل مشاهده است. قدر مسلم این است که ساخت مسجد در اواخر دوره زندیه و یا اوایل حکومت قاجار پایان یافته که قدمت آن از مساجد دیگر به استثناء مسجد جامع بیشتر بوده و شاید الگویی برای ساخت آنها بوده است.
قدیمی‌ترین مسجد غرب کشور
مسجدی دیگر در قلب بافت تاریخی و در مرکز قدیمی‌ترین محله و هسته اولیه شکل‌گیری شهر در کنار بازار تاریخی واقع شده که این بنا با سابقه بیش از یک هزار سال یکی از مساجد شاخص اولیه اسلامی در ایران بوده که در طول تاریخ حیات خود دستخوش تغییرات و تحولاتی نیز واقع شده است.
مسجد جامع بروجرد در گذشته به صورت یک مجموعه شامل مسجد، حمام، آبانبار، غریبخانه(آبریزگاه کنونی)، میدان و سایر متعلقات بوده که امروزه بعضی از این آثار از بین رفته‌اند.
بسیاری از مردم بر این باور هستند که مسجد بر روی آتشکده‌ای پیش از اسلام ساخته شده ولی بر اساس پژوهشها و بررسیهایی که تاکنون صورت پذیرفته این موضوع مسجل نشده و تأئید و رد این مطلب نیاز به مطالعه بیشتری دارد.
قدیمی‌ترین آثار یافت شده تاکنون در آن مربوط به اواسط قرن چهارم هجری یعنی دوره آل بویه بوده البته نشانه‌هایی از وجود مسجدی قدیمی‌تر از نوع مساجد اولیه ستوندار(احتمالا قرن سوم هجری همانند مسجد جامع اصفهان) یافت شده که این مهم نیز نیاز به بررسی و مطالعه بیشتری دارد.
بنای موجود مسجد از نظر فرم از نوع مساجد تک ایوانی و دارای دو درب ورودی در جهات شرق و غرب بوده و شامل یک حیاط مرکزی مستطیل، ایوان، فضای گنبدخانه و شبستانهای اطراف آن و یک شبستان وسیع زمستانی در طرف شمال حیاط مرکزی است.
قدیمی‌ترین بخش به دست آمده از پژوهشهای صورت گرفته تاکنون فضای زیر گنبدخانه بوده که مربوط به اواسط قرن 4 هجری است و شواهد آن در عمق 180 سانتیمتری از کف فعلی مسجد به صورت سالم یافت شده است.
این فضا احتمالا به صورت منفرد و در خارج از مسجد ستوندار اولیه(مانند گنبد نظامالملک در مسجد جامع اصفهان) ساخته شده است.
در دوره بعد یعنی زمان سلجوقیان این بنا آباد و از اعتبار کافی برخوردار بوده و تزئیناتی به آن افزوده شده که کتیبه آجری باقیمانده به خط کوفی در دیوار جنوبی گنبدخانه و بالای محراب گواه این مطلب است.
متن کتیبه فوق چنین است «بسم الله الهم اغفر امر هذه القبه الصدر الا جل مجد الدین جمال الاسلام عزالملک ابوالعز محمدبن‌طاهر بن سعید اطا اله بقائه» بعد از آن یعنی در زمان ایلخانی بنا دارای یک دوره رکود و فترت می‌شود که دلیل آن شاید مربوط به حملات ویرانگر مغول و زمین لرزه‌ای است که در سال 715 ه در منطقه به وقوع پیوسته و باعث ویرانی بخش عمده شهر و بخشهایی از مسجد می‌شود.
بنا در دوره بعد یعنی زمان جانشینان تیمور دوباره احیاء و بخشهایی به آن افزوده می‌شود، این دوره شامل تعمیر گنبد ریخته شده دوره قبل و احداث ایوان و شبستانهای شرقی، غربی و شمالی است.
طبق کتیبه‌های سنگی موجود در قسمتهای مختلف بنا در زمان صفویه در سالهای 1022، 1023 و 1091 ه مرمت شده و سرانجام در دوره‌های زندیه و قاجاریه نیز تعمیرات و الحاقاتی ازجمله اضافه کردن دو مناره در طرفین ایوان که تاریخ ساخت آن 1209 بوده، صورت پذیرفته است.
این بنا از جمله مهمترین یادگارهای معماری بر جای مانده از گذشته این شهر کهن و شناسنامه و شاهدی معتبر از دوران پیشین بوده که نیازمند بررسی و مطالعه و توجهات همهجانبهای است.
مسجد امام رضا(ع)
بنای مسجد امام رضا در ضلع جنوبی خیابان شهدا، کوچه مرکزی واقع شده و این بنای تاریخی در مرکز یکی از محله‌های قدیمی شهر بنام یخچال احداث شده و حمام قدیمی نیز به همین نام (یخچال) در روبروی آن ساخته شده است.
مسجد فوق که در مسیر یکی از گذرهای اصلی شهر در گذشته قرار داشته دارای متعلقات بیشتری نسبت به وضعیت فعلی بوده که طی 60 تا 70 سال اخیر تخریب و دچار تغییر و تحولات زیادی شده و بنای مذکور شامل دو شبستان شرقی و غربی در شمال حیاط نوساز فعلی است.
بخش قدیمی بنای مذکور شبستان شرقی بوده که در حدود 3 متر از کف حیاط پائین‌تر و پوشش سقف آن به صورت طاق و تویزه آجری است.
این شبستان در داخل شامل 9 پایه آجری که طاق و تویزها را به هم متصل می‌کند و همچنین این بنای مذهبی دارای یک محراب بوده که همراه با کاشی و آجر ساخته شده و این بخش از نظر زمان ساخت متعلق به دوره‌ی قبل از دوره قاجار است.
شبستان غربی که کوچکتر از قسمت شرقی است و در حدود دوره پهلوی احداث شده است.
مساجد امیرالمؤمنین- رنگینه و قلعه
بافت معماری و شهرسازی بروجرد به دلیل شرایط اجتماعی خاص آن در گذشته به نحوی است که از هسته‌های معماری کوچک مشتمل بر مسجد، حمام، آب انبار، یخچال و… تشکیل که از پیوستن چند هسته گذر و از چند گذر محله تشکیل می‌شود.
کلا چهار محله از ادوار گذشته در این شهر وجود داشته که عبارتند از محله دودانگه (احتمالا 2.6 از امتیازات شهری را دارا بوده و به همین علت دودانگه نامیده شده) صوفیان، یخچال و بروا و رازان که هر کدام بطور خودکفا برای خود بازار، بازارچه و قبرستان و دیگر نیازهای شهر را داشته‌اند.
این محله‌ها طی سالهای گذشته بالاخص با پیشرفت تکنیک و دگرگون شدن شرایط زندگی تحت تأثیر عوامل داخلی و خارجی گسترش یافته و بدلیل تغییر معیارهای زندگی امروز نسبت به قرون قبل، احداث خیابانهای عریض و طویل بافت‌های معماری قبلی از بین رفته و گسستگی زیادی در بافت شهری ایجاد شده که نهایتا موجب از بین رفتن خط و مرزهای قبلی بین محلات شده و از هسته‌های فوقالذکر امروز تعداد معدودی باقی است که در اکثر آنها، بجز مساجد بقیه اجزاء معماری از بین رفته است.
از اهم این بناها میتوان مساجد امیرالمؤمنین، قلعه و رنگینه را ذکر کرد که بدلیل مورد توجه قرار داشتن مردم این بخش از بافت‌های قدیمی حفظ و به دلیل تعمیرات متوالی به مقدار زیاد شکل یافته‌اند که چنانچه مورد مطالعه و شناسایی و نهایتا کاوشهای باستانشناسی قرار گیرند به احتمال قریببه یقین مشخص خواهد شد که بناهای فعلی بر روی بناهای قدیمی‌تر ساخته شده‌اند.
آری هنرمندان و گذشتگان این شهر متعالیترین گونه هنر خود را در ساخت این بناها به کار گرفته که مآمن روح و دل و جان خسته آدمی باشند.
آنها مأمن سرایی با گذاشتن آجر و خشت ساختند و راه رسیدن عاشق به معشوق را با کاشیهای آبی فیروزهای تزئین کردند که میتوان با محمل عبادت و دعا از ثری به ثریا پرکشید.
مسجد و محراب به اندک زمانی با روحی که از لطافت ایمان و جذبه حضور درآمیخته بود به زیباترین بنای اسلامی بدل شد و بهگونهایی که شکل و ساخت مساجد در کشورهای اسلامی زیربنای هنر و معماری اسلامی را تشکیل داد.
معماری زیبا، با کاشیکاریهای هوشربا، کتیبهها، گچبریها، معرقها و دیگر عناصر معماری در هم آمیخت و معماری اسلامی را پدید آورد که هم اکنون مایه فخر و مباهات ملل اسلامی و یکی از جاذبههای گردشگری این کشورهاست.
آری مسجد خانه خدا و مردمیترین پایگاه بندگان خداست که در طول قرنها به عنوان مدرسه علم و تزکیه، عرصه رشد و تعالی انسانهای خداجو بوده است.
گزارش از زهره گودرزی خبرنگار ایسنا منطقه لرستان