پایگاه تخصصی مسجد: رهبر معظم انقلاب در دیدار خود با ائمه جماعات مساجد استان تهران که به مناسبت روز جهانی مسجد صورت گرفت، بر تدوین و تبیین تاریح مساجد تأکید کردند. در همین راستا پایگاه تخصصی مسجد با هدف ترویج و الگوسازی این امر مهم، از این پس به معرفی کتاب و آثاری که با رویکرد تاریخ‌نگاری مساجد تألیف شده‌اند خواهد پرداخت که در ادامه مروری اجمالی بر معرفی کتاب «تاریخ شفاهی مسجد ارک» خواهیم داشت:
تاکنون کتاب‌های زیادی پیرامون انقلاب اسلامی نوشته شده و پژوهشگران کوشیده‌اند ابعاد ناشناخته و ناآشنای این پدیده را بشناسند. چارچوب ذهنی، انگاره‌ها و پیش فرض‌های نویسندگان به همان اندازه بر نتیجه این کوشش‌ها تاثیر نهاده که منابع مورد استفاده و میزان آشنایی یا ناآشنایی آنها با فرهنگ و ذهنیت ایرانیتاثیرگذار بوده است.
براین اساس بسیارند کسانی که از درک عوامل شکل دهنده انقلاب اسلامی ناتوانند و در پی این ناتوانی گاه به ارائه فرضیه‌های ناقص و نامعقول اکتفا می‌کنند. در حالی که از اصلی‌ترین عوامل انقلاب اسلامی، یعنی انگاره‌های مذهبی- سیاسی که بر آمده از کانون‌های مذهبی و مساجد بود غافلند. در این زمینه کتاب‌های پژوهشی متعددی منتشر شده است که در اغلب آنها محققان و پژوهشگران کوشیده‌اند با تبیین جایگاه مساجد فعال در جریان انقلاب اسلامی، به نقش و کارکردهای این اماکن مذهبی در بسیج توده‌های مردم بر علیه ظلم و ستم حکومت طاغوتی بپردازند.
در همین راستا، کتاب پژوهشی«تاریخ شفاهی مسجد ارک» یکی از آثار «طرح تدوین تاریخ انقلاب اسلامی» محسوب می‌شود که به وسیله محقق معاصر «سلیمان حیدری» تدوین و توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی چاپ و منتشر شده است. در بخش پیشگفتار این کتاب اشاره شده که هدف این پژوهش، شناسایی و شناساندن فعالیت های سیاسی و مذهبی مساجد در انقلاب اسلامی و مطالعه و بررسی موردی مسجد ارک است.
محورهای اصلی کتاب تاریخ شفاهی مسجد ارک
کتاب تاریخ شفاهی مسجد ارک با بررسی اسناد و سایر منابع پژوهش در چارچوب محورهای ذیل خلاصه شده است: 1- تحولات فرهنگی و جریان‌های سیاسی مسجد ارک و نقش آن در سیر پیش رونده انقلاب اسلامی 2- موقعیت استراتژیک و جغرافیایی مسجد و حساسیت نیروهای امنیتی رژیم نسبت به این مسجد 3- کارکردهای اقتصادی مسجد و زمینه‌سازی در فعالیت‌های فرهنگی- سیاسی با تأسیس مراکز تعلیمی و خیریه برای دستیابی به این اهداف فصل‌های سه‌گانه‌ای در کتاب تاریخ شفاهی مسجد ارک گنجانده و مطالب به تفکیک موضوعی ارائه شده است.
تاریخچه مسجد ارک
فصل اول «تاریخچه مسجد ارک» نامیده شده و در آن سه گفتار با عناوین «بنای مساجد در ایران»، «بنای مسجد ارک» و «تخریب و بازسازی مسجد ارک در عصر پهلوی» آورده شده است.
در بخشی از گفتار بنای مسجد ارک درباره تاریخچه این مکان مذهبی آمده است: «مسجد ارک تهران در خیابان داور و نزدیک میدان 15 خرداد قرار دارد. این مسجد با قدمت چندین ساله خود، از مجموعه بزرگتری به نام «ارگ سلطنتی» بود که در جنوب شرقی آن قرار داشت.
بنیاد ارگ سلطنتی و بعضی ساختمان‌های آن، متعلق به دوره صفویه بود و پس از آن که افغان‌ها توانستند دولت صفویه را براندازند و تهران را تصرف کردند، در شمال ارگ پلی بستند و در جلوی آن دروازه ای به نام «دروازه ارگ» ساختند، همان که بعدها «دروازه دولت» نامیده شد که ابتدای خیابان الماسیه کنونی قرار داشت.
محدوده ارگ همچنان به حال اولیه باقی مانده بود تا این که کریم خان زند قلعه ارگ را با کمک معماری به نام«عبدالله خان» در سال 1267 ه. ق تجدید بنا کرد...» (ص 22) در بخش گفتار سوم این بخش هم به گوشه‌ای از فعالیت‌های آیت‌الله بروجردی و حاج محمد حسین کاشانی- بانی مسجد- اشاره شده است.
فعالیت های سیاسی مسجد ارک
فصل دوم کتاب با عنوان «فعالیت های سیاسی مسجد ارک» هم از سه گفتار تشکیل شده است که هر یک از گفتارها هم به بخش‌های مختلفی تفکیک شده است.
در بخشی از گفتار اول این فصل با عنوان «مسجد و کارکردهای سیاسی» آمده است: «در سیر انقلاب اسلامی ایران، مساجد با سازماندهی تظاهرات میلیونی مردم، قدرت سازماندهی سیاسی خود را در عمل نشان دادند و با بسیج مردم از خانه‌ها به سوی میدان‌ها و خیابان‌ها، امکان استمرار حیات و عمل رژیم رو به اضمحلال پهلوی را گرفت و حضور پیگیر مردم را در صحنه که از ویژگی‌های انقلاب پیروز است به اثبات رساند...» (ص 38)
گفتار دوم این فصل با عنوان «فعالیت سیاسی از آغاز تا کودتای 28 مرداد» هم به دو بخش «افتتاح مسجد و گردهمایی سیاسی» و «قیام سی تیر و تجمع مقابل مسجد ارک» تفکیک‌بندی شده و در هر یک از بخش‌ها به برهه‌های مختلفی از تاریخ این مسجد اشاره شده است.
گفتار سوم این بخش هم به فعالیت‌های سیاسی از 28 مرداد تا پیروزی انقلاب اسلامی اختصاص یافته و در آن به بخش‌های مانند «مبارزه با فساد»، «مبارزه با بهائیت و دفاع از اسلام» و «اجرای قانون و مبارزه با بی عدالتی» پرداخته شده است. البته محقق و مولف کتاب قسمت سوم این گفتار (اجرای قانون و مبارزه با بی عدالتی) را به هشت بخش جداگانه تفکیک کرده است که هر کدام از آنها هم گوشه‌هایی از تاریخ پر فراز و نشیب این مسجد را روایت می‌کنند. بخش‌هایی مانند: مسجد ارک و ختم آیت‌الله بروجردی، انجمن‌های ایالتی و ولایتی، انقلاب سفید و حادثه فیضیه، 15 خرداد 1342، سوء قصد به فلسفی و تعطیلی مسجد ارک، بازگشایی و فعالیت‌های سیاسی مجدد در مسجد ارک، فوت علی شریعتی و شهادت مصطفی خمینی و سخنرانی حسن روحانی.
در پایان این بخش آمده است: «بررسی حیات سیاسی مسجد ارک از شهریور 1357 ه.ش تا واپسین روزهای انقلاب، در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی، به دلیل فقدان اسناد و مدارک غیرممکن است؛ اما آنچه به نظر می‌رسد گویای این مطلب است که واعظان مسجد تا آخرین لحظات پیروزی همچنان در هدایت تظاهرات و راهپیمایی‌ها موثر بوده‌اند. به گونه‌ای که بر اساس روش‌های پیشین، بیشتر راهپیمایی‌ها از مسجد شروع و به مسجد ختم می‌شد.» (ص 103)
فعالیت‌های فرهنگی- اقتصادی مسجد ارک
برای فصل سوم کتاب، عنوان «فعالیت‌های فرهنگی- اقتصادی مسجد ارک» انتخاب شده که از دو گفتار تشکیل شده است. بخش اول این گفتار با عنوان «تاثیر فرهنگی مساجد در پیروزی انقلاب اسلامی» شامل مباحثی مانند، «کارکرد آموزشی و عقیدتی مساجد» و «تاسیس کتابخانه و واحدهای فرهنگی» است و در بخش کارکردهای فرهنگی مسجد ارک هم به دو مبحث «ترویج و تبلیغ آموزه‌های اسلامی» و «تاسیس کتابخانه» اشاره شده است. همچنین به فعالیت های اقتصادی در گفتاری با همین عنوان پرداخته شده است.
در ادامه کتاب، بخش کوتاهی با عنوان«نتیجه» گنجانده شده که در آن، به صورت فشرده به سیر تاریخی این مسجد تاکید و به موقعیت حساس آن اشاره شده است. «موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در یک منطقه استراتژیک اداری و سیاسی، نظیر: کاخ گلستان، وزارت دارایی، اداره رادیو از یک طف و حضور فعال سخنوران، بازاریان و شخصیت‌های بازاری و تعامل این گروه‌ها از طرف دیگر، از جمله ویژگی‌هایی بود که دیگر مساجد تهران یا آن را نداشتند یا این که حداقل یکی از این ویژگی‌ها را داشتند.» (ص 121)
مولف کتاب در ادامه زندگینامه راویان را آورده است که عبارتند از: جواد کاشانی، سیدعبدالمهدی آل‌طعمه، حجة الاسلام و المسلمین دکتر حسن روحانی، محمدرضا حائری تهرانی، حبیب الله عطایی، عبدالرحمان دباغی خامنه‌ای، اسماعیل فرمانی، آیت‌الله مکارم شیرازی، محمدرضا رضازاده و عبدالمجید معادیخواه. گاه شمار، اسناد، فهرست تفصیلی اسناد و منابع و ماَخذ، بخش‌های پایانی کتاب تاریخ شفاهی مسجد ارک را تشکیل می‌دهند.
